Poradnik Marmurkarza - Czarne pigmenty

Czym jest pigment i dlaczego ma znaczenie w farbach artystycznych?

Farby artystyczne — zarówno akrylowe, jak i gwaszowe — składają się z tych samych trzech fundamentalnych składników: pigmentu, spoiwa oraz wody z dodatkami pomocniczymi. Różni je przede wszystkim natura spoiwa. W akrylach jest to cieniutka warstwa poliakrylanów tworzących po wyschnięciu elastyczną, wodoodporną powłokę; w gwaszu rolę spoiwa pełni guma arabska lub dekstryna, które pozostają rozpuszczalne w wodzie nawet po wyschnięciu — stąd charakterystyczna matowość i możliwość reaktywowania farby wilgotnym pędzlem. To też powoduje, że marmurki akrylowe są trudniejsze do rozmycia wodą po wyschnięciu. Oprócz spoiwa w gwaszu stosuje się wypełniacze zwiększające krycie, najczęściej kredę, która ma bezpośredni wpływ na zachowanie farby w środowisku wodnym.

Pigment nadaje barwę, ale nie tylko. Oddziałuje z innymi pigmentami, przez co ich dobór w sztuce jest bardzo ważny. W marmurkowaniu nie musimy się tym aż tak martwić. Pomaga nam to, że kolory nie łączą się na finalnym malunku, który zostaje na papierze. Pigmenty łączymy tylko w farbie przed jej naniesieniem na roztwór. Ponadto, marmurek, który służy jako wyklejka lub okładka książki, zazwyczaj chroniony jest od światła przez okładkę lub inne książki na półce, co powoduje, że pigmenty słabiej ze sobą reagują. Każdy pigment posiada unikalny kod, np. PBk7 (Pigment Black 7), który jednoznacznie go identyfikuje bez względu na kraj producenta czy marketingową nazwę handlową. Dzięki temu artysta kupujący farbę w Warszawie i farbę w Tokio wie jaką farbę kupuje — pod warunkiem, że wybrana marka w ogóle podaje skład.

To ostatnie zdanie jest kluczowe. Nie wszystkie firmy ujawniają numery na etykietach. Produkty budżetowe lub skierowane do hobbystów często stosują ogólnikowe opisy takie jak "czarny" czy "czerń intensywna", bez jakiejkolwiek informacji o składzie. Dla twórcy pracującego z tak wrażliwą techniką jak marmurkowanie, to poważne utrudnienie — a w przypadku czerni, jak się zaraz okaże, to utrudnienie potencjalnie decydujące o efekcie końcowym.

Czerń jako kolor zajmuje szczególne miejsce w obu typach farb. W akrylach producenci profesjonalni sięgają po kilka różnych pigmentów czarnych: obok omówionych dalej PBk7, PBk9 i PBk11 znajdziemy też na szczęście PBk6 — Lamp Black oraz PBk10, czyli grafit, który nadaje farbie subtelny metaliczny połysk i jest stosowany przez nielicznych producentów premium. W gamach gwaszy z kolei często pojawia się PBk1 (Aniline Black / Jet Black), organiczny pigment azowy o intensywnej, głębokiej barwie, jednak znacznie mniej trwały od węglowych odpowiedników i podatny na blaknięcie w cienkich warstwach. Każdy z tych pigmentów inaczej zachowa się, gdy trafi na roztwór i zajmie miejsce obok innych farb.

Trzy czarne pigmenty: jedna kategoria, trzy różne chemie

Na rynku artystycznym dominują trzy rodzaje czerni — Czerń Lampowa (Lamp Black), Czerń Kostna (Ivory Black / Bone Black) oraz Czerń Żelazowa (Mars Black). Choć wizualnie różnice może wyłapać tylko najlepsze oko, na poziomie chemicznym - czyli tym jak na dłoni widocznym w marmurkowaniu - różnią się zasadniczo.

Marmurek wykonany z użyciem czerni lampowej.

Czerń Lampowa (PBk7) — węgiel w niemal czystej postaci

Czerń Lampowa to jeden z najstarszych pigmentów używanych przez człowieka — jej historia sięga malowideł jaskiniowych. Współcześnie powstaje jako produkt niecałkowitego spalania substancji organicznych (sadza), a nowoczesne procesy przemysłowe pozwalają uzyskać produkt o czystości węglowej sięgającej 99%.

Z chemicznego punktu widzenia PBk7 to amorficzny węgiel pierwiastkowy (C). Poza pigmentami metalicznymi — złotem, srebrem, miedzią i aluminium — jest to jeden z nielicznych pigmentów istniejących w formie pierwiastka chemicznego, a nie związku. Ta właściwość ma zasadnicze znaczenie: węgiel pierwiastkowy jest wyjątkowo obojętny chemicznie. Nie rozpuszcza się, nie wytwarza jonów, nie reaguje z jonami wapnia lub magnezu obecnymi w twardej wodzie. Dodatkowym walorem jest bardzo drobna i jednorodna granulacja ziaren sadzy — cząsteczki wnikają głęboko w strukturę papieru i są trudne do zmycia, co przekłada się na trwałość marmurków.

Czerń Kostna (PBk9) — fosforanowy problem

Ivory Black, znana też jako Bone Black, to pigment otrzymywany przez prażenie kości zwierzęcych w warunkach ograniczonego dostępu tlenu. W wyniku tego procesu organiczna materia ulega zwęgleniu, ale sól mineralna będąca głównym składnikiem kości — fosforan wapnia Ca₃(PO₄)₂ — pozostaje w pigmencie. Typowy skład Czerni Kostnej to zaledwie kilkanaście procent węgla i aż siedemdziesiąt do osiemdziesięciu procent fosforanów wapnia. Jony wapnia (Ca²⁺) i fosforanowe (PO₄³⁻) obecne w tym pigmencie noszą ładunki elektryczne i wykazują wysoką reaktywność wobec składników roztworu marmurkującego. W wodnych emulsjach mogą reagować z surfaktantami, lub destabilizować krawędzie delikatnej warstwy farby unoszącej się na powierzchni. Skutek jest zawsze ten sam: naniesiona kropla farby zamiast tworzyć ostre, kontrolowane krawędzie, strzępi się nieprzewidywalnie.

Czerń Żelazowa — Mars Black (PBk11)

Mars Black to syntetyczny tlenek żelaza, a dokładniej mieszanina tlenków żelaza. Pigment ten bywa ceniony za intensywną, ciepłą lub chłodną barwę (zależnie od proporcji składników) i dobrą siłę krycia. Niestety z perspektywy marmurkowania ma poważną wadę — właściwości magnetyczne i powierzchniowe aktywności żelaza sprawiają, że zachowuje się podobnie do Czerni Kostnej - nie można na nim polegać. Reaguje bowiem z roztworem marmurkowym i zachowuje się nieprzewidywalnie. Gdybyśmy malowali pędzlem, nie byłoby to problemem, ponieważ gruba warstwa farby przykleiłaby się do płótna lub w nie wniknęła. Pamiętajmy, że kropla farby na roztworze rozciągając się, tworzy bardzo cienką warstwę tańczących na niej kolorów. Ślizgają się one po tafli wody z łatwością. To powoduje, że w tym środowisku, przeszkadzać mogą nawet małe siły przyciągania pomiędzy cząsteczkami pigmentów żelazowych. Po naniesieniu farby i odczekaniu kilkunastu sekund możemy zaobserwować strzępiące się krawędzie kolorów i gromadzący się w grudki pigment. Jeśli nie mamy problemów z innymi kolorami, to może nam to popsuć radość z poprawnie zrobionego marmurka.

Marmurek wykonany z użyciem czerni żelazowej nadesłała Kata Kałuża.

To nic! Wystarczy wyczyścić powierzchnię roztworu i przygotować czarne farby z użyciem czerni lampowej. Wszystkie trzy pigmenty zestawiono w poniższej tabeli:

Marmurkowanie a chemia roztworów

Przypomnijmy sobie chemiczne postawy: marmurkowanie papieru (ebrû, ebru) polega na unoszeniu się farb na powierzchni cieczy — najczęściej rozcieńczonego karagenu, metylocelulozy lub innego zagęszczacza — a następnie przenoszeniu wzoru na papier. Farby nie mieszają się ze sobą ani z nośnikiem dzięki działaniu surfaktantów (najczęściej żółci wołowej). Surfaktanty obniżają napięcie powierzchniowe i powodują, że krople farby - jak nartniki w sadzawce - przyklejają się do powierzchni roztworu i są na tyle rozluźnione, że mogą rozpływać się na powierzchni wody. Równowaga między napięciem powierzchniowym poszczególnych farb a nośnikiem jest bardzo subtelna. Każdy czynnik wprowadzony do tego układu, może całkowicie zaburzyć ten balans. Może to być rozcieńczenie roztworu, obniżenie temperatury w pokoju, zwykły upływ czasu czy jakakolwiek substancja, która oddziaływuje z farbą (inna farba). Dlatego właśnie cząsteczki Czerni Lampowej — obojętne chemicznie, drobno zmielone, bez jonów w strukturze — zachowują się przewidywalnie: pozostają w miejscu, gdzie zostały nałożone, tworzą ostre krawędzie i dobrze przenoszą się na papier. Czerń Kostna i Czerń Żelazowa natomiast "komunikują się" z roztworem i surfaktantami, co kończy się rozmywaniem, tworzeniem grudek lub nieoczekiwanym łączeniem się kolorów.

Łączenie się drobno zmielonego czarnego pigmentu zawieszonego w wodzie pod mikroskopem.

Farby różnych producentów — co kryje się w tubce?

Znajomość kodów pigmentów to jedno, ale równie ważna jest wiedza o tym, jak poszczególni producenci podchodzą do składu swoich farb. Różnice są znaczące, a wybór marki może mieć większy wpływ na efekt marmurkowania niż sam kolor.

Winsor & Newton — przejrzystość składu

Winsor & Newton to jeden z niewielu producentów, który konsekwentnie podaje pełne kody na etykietach i w dokumentacji technicznej. W ich gamie gwaszy Lamp Black figuruje pod kodem PBk7 — jest to więc farba, która nie zawiedzie nas podczas marmurkowania. Należy jednak zwrócić uwagę, że część produktów z linii budżetowych (np. Cotman) może zawierać mieszaniny pigmentów lub substytuty. Dobrą praktyką jest weryfikacja składu na stronie internetowej, gdzie publikowane są szczegółowe karty farb dla tej marki.

Royal Talens — pułapka Czerni Kostnej

Produkty holenderskiego producenta są problematyczne w kontekście marmurkowania. Analiza składu wybranych czarnych odcieni wskazuje na dominujący udział PBk9, czyli Czerni Kostnej. Możemy to sprawdzić w wykazie pigmentów dostepnym w internecie. Oznacza to reaktywność jonową i tendencję do tworzenia poszarpanych krawędzi na roztworze.

Tureckie farby tradycyjne — inna filozofia

Turcja to ojczyzna ebrû — jednej z najstarszych i najbardziej rozwiniętych tradycji marmurkowania na świecie. Producenci tureccy, tacy jak Ebru Boya czy produkty specjalistyczne dostępne w sklepach rzemiosła artystycznego, formułują swoje farby z myślą o tej konkretnej technice. Zazwyczaj oznacza to wyższą koncentrację pigmentu, mniejszy udział spoiwa i specyficzną granulację dostosowaną do gęstości roztworów karagenu.

Paradoksalnie wysoka jakość tureckich farb może być wyzwaniem dla początkujących. Intensywność pigmentacji wymaga wstępnego przygotowania: farby należy rozcieńczyć kilka dni przed użyciem, pozwalając im "dojrzeć" w roztworze wodnym. Papier powinien być zagruntowany roztworem ałunu (siarczanu glinu i potasu), który poprawia przyczepność farby do podłoża. Bez tych kroków nawet najlepsza farba turecka może sprawować się nieprzewidywalnie. To technika dla bardziej zaawansowanych praktyków, którzy opanowali już podstawy na sprawdzonych recepturach.

Inne marki warte uwagi

Na polskim rynku dostępne są farby Schmincke (Niemcy), Golden (USA) i Liquitex (USA), które cieszą się opinią producentów dbających o przejrzystość składu. Schmincke Akademie i linie profesjonalne tej marki konsekwentnie podają kody pigmentów. Golden i Liquitex, jako firmy mocno zakorzenione w środowisku akademickim, publikują szczegółowe karty techniczne pigmentów dostępne na ich stronach internetowych. Dla artystów poszukujących pewności co do składu, marki te stanowią dobry punkt wyjścia.

Praktyczne wnioski dla pracowni

Podsumowując powyższe rozważania, kilka praktycznych rekomendacji dla marmurkarzy:

Po pierwsze — zawsze sprawdzaj kody farb na etykietach lub na stronie producenta. Jeżeli farba nie podaje składu pigmentowego, traktuj ją jako niewiadomą. Strona artistpigments.org gromadzi karty składu dla dziesiątek marek i może być cennym narzędziem weryfikacji.

Po drugie — do czarnego koloru na marmurku wybieraj wyłącznie Czerń Lampową (PBk7).

Po trzecie — eksperymentuj na sprawdzonej recepturze. Jeśli chcesz wypróbować nowy kolor, nową markę lub nowy typ nośnika, nie zmieniaj kilku zmiennych jednocześnie. Zmień jedną rzecz, oceń efekt, dopiero potem wprowadzaj kolejną modyfikację. To pozwoli precyzyjnie zdiagnozować przyczynę ewentualnych problemów.

Po czwarte — farby tureckie traktuj jak zaawansowany materiał. Ich wysoka pigmentacja i odmienne właściwości reologiczne wymagają wcześniejszego przygotowania i znajomości techniki. Dla osób zaczynających przygodę z marmurkowaniem lepszym wyborem będą produkty europejskich producentów z przejrzystą kartą pigmentów.

Na koniec warto zatrzymać się przy tym, co czyni Czerń Lampową wyjątkową nie tylko technicznie, ale i historycznie. Człowiek używa węgla jako pigmentu od tysięcy lat — malowidła z jaskini Chauvet, datowane na 32 000 lat przed naszą erą, zawierają sadze identyczne w składzie z dzisiejszym PBk7. Ta ciągłość jest zdumiewająca: ten sam pierwiastek, ta sama chemiczna prostota, ten sam głęboki kolor.